Skróty w przypisach w pracy dyplomowej. Co oznaczają i jak ich używać?

Pisanie pracy dyplomowej to nie tylko zbieranie materiałów, tworzenie rozdziałów i poprawianie stylu. Bardzo ważnym elementem całego procesu jest również poprawny zapis źródeł. To właśnie tutaj wielu studentów zaczyna mieć wątpliwości. Jednym z najczęstszych problemów są skróty w przypisach, takie jak ibidem, tamże, op. cit., et al. czy passim.

Na pierwszy rzut oka mogą wyglądać niepozornie. W praktyce jednak wpływają na to, czy przypisy w pracy są przejrzyste, poprawne i spójne. Dla promotora lub recenzenta to często sygnał, czy student rzeczywiście panuje nad warsztatem pisania akademickiego.

W tym artykule wyjaśnię, co oznaczają najważniejsze skróty w przypisach, kiedy można ich używać i na co uważać, aby nie popełniać błędów formalnych w pracy licencjackiej lub magisterskiej.

Dlaczego skróty w przypisach są ważne?

Wielu studentów skupia się przede wszystkim na treści pracy, co oczywiście jest bardzo ważne. Trzeba jednak pamiętać, że praca dyplomowa oceniana jest nie tylko pod względem merytorycznym, ale również formalnym. To oznacza, że znaczenie ma także sposób zapisu przypisów, bibliografii i cytowań.

Skróty w przypisach pełnią kilka funkcji. Po pierwsze, porządkują aparat naukowy. Po drugie, ułatwiają unikanie powtórzeń, zwłaszcza gdy kilka razy odwołujesz się do tego samego źródła. Po trzecie, sprawiają, że tekst wygląda bardziej profesjonalnie i zgodnie z zasadami pisania akademickiego.

Problem polega na tym, że wielu studentów zna te skróty tylko „z widzenia”. W efekcie pojawia się zgadywanie: czy w danym miejscu użyć tamże, ibidem, dz. cyt., a może wszystko rozpisać od nowa. Taki chaos bardzo łatwo prowadzi do błędów.

Czy zawsze trzeba używać skrótów w przypisach?

Nie zawsze. Wszystko zależy od wymagań uczelni, promotora oraz stylu cytowania, jaki obowiązuje w danej pracy. Niektóre uczelnie preferują klasyczne przypisy dolne z wykorzystaniem skrótów, a inne wymagają bardziej uproszczonego systemu. Dlatego zanim zaczniesz stosować skróty automatycznie, sprawdź wytyczne swojej uczelni.

Jeśli jednak Twoja praca opiera się na tradycyjnych przypisach, znajomość tych skrótów zdecydowanie się przydaje.

Najważniejsze skróty w przypisach, co oznaczają?

Poniżej znajdziesz najczęściej spotykane skróty, które warto znać podczas pisania pracy dyplomowej.

Ibidem / tamże

To jeden z najbardziej znanych skrótów. Używa się go wtedy, gdy kolejny przypis odnosi się do dokładnie tego samego źródła, co przypis poprzedni.

Przykład:

1. A. Kowalski, Metody badań społecznych, Warszawa 2020, s. 45.
2. Ibidem, s. 48.

W języku polskim zamiast ibidem często stosuje się po prostu tamże.

Przykład:

1. A. Kowalski, Metody badań społecznych, Warszawa 2020, s. 45.
2. Tamże, s. 48.

Najważniejsza zasada jest prosta: ibidem lub tamże stosujesz tylko wtedy, gdy chodzi o źródło z przypisu bezpośrednio poprzedzającego.

Op. cit. / dz. cyt.

Skrót op. cit. pochodzi z łaciny i oznacza opus citatum, czyli „dzieło cytowane”. Jego polskim odpowiednikiem jest dz. cyt., czyli „dzieło cytowane”.

Tego skrótu używa się wtedy, gdy wracasz do źródła cytowanego wcześniej, ale nie w przypisie bezpośrednio poprzedzającym.

Przykład:

1. A. Kowalski, Metody badań społecznych, Warszawa 2020, s. 45.
2. B. Nowak, Analiza danych jakościowych, Kraków 2021, s. 17.
3. A. Kowalski, op. cit., s. 61.

albo:

3. A. Kowalski, dz. cyt., s. 61.

Warto jednak pamiętać, że nie każda uczelnia lub promotor lubi ten skrót. Czasem preferowane jest ponowne podanie skróconego opisu bibliograficznego zamiast op. cit..

Et al. / i in.

Skrót et al. pochodzi z łaciny i oznacza „i inni”. W polskich przypisach często spotyka się także zapis i in.

Używa się go wtedy, gdy publikacja ma wielu autorów i nie ma potrzeby każdorazowo wymieniać wszystkich nazwisk.

Przykład:

A. Nowak et al., Psychologia społeczna, Warszawa 2019, s. 33.

albo:

A. Nowak i in., Psychologia społeczna, Warszawa 2019, s. 33.

To bardzo praktyczny skrót, zwłaszcza przy artykułach naukowych lub raportach tworzonych przez większe zespoły autorów.

Por.

Skrót por. oznacza „porównaj”. Stosuje się go wtedy, gdy nie cytujesz źródła dosłownie, ale chcesz odesłać czytelnika do tekstu, który może być pomocny w zestawieniu danych poglądów, stanowisk lub wyników badań.

Przykład:

Por. M. Wiśniewska, Komunikacja w organizacji, Gdańsk 2018, s. 52.

To skrót bardzo przydatny w pracach teoretycznych, szczególnie wtedy, gdy zestawiasz stanowiska kilku autorów.

Zob. / zob. także

Skrót zob. oznacza „zobacz”. To forma odesłania czytelnika do innego źródła. Można go stosować wtedy, gdy chcesz wskazać dodatkową literaturę lub uzupełniający kontekst.

Przykład:

Zob. K. Malinowska, Media cyfrowe a edukacja, Poznań 2022, s. 15.

Forma zob. także sugeruje, że jest to źródło dodatkowe, rozszerzające analizowany temat.

Cyt. za

Skrót cyt. za oznacza „cytowane za”. Stosuje się go wtedy, gdy nie dotarłaś do źródła pierwotnego, ale cytujesz autora za inną publikacją.

Przykład:

J. Piaget, cyt. za: M. Nowicka, Rozwój poznawczy dziecka, Łódź 2019, s. 27.

Ten skrót trzeba stosować ostrożnie. W pracy naukowej zawsze lepiej sięgać do źródeł oryginalnych, jeśli tylko jest to możliwe. Cytowanie pośrednie powinno być raczej wyjątkiem niż zasadą.

Idem / eadem

To skróty mniej oczywiste, ale również spotykane w przypisach akademickich.

Idem oznacza „ten sam” i odnosi się do autora mężczyzny.
Eadem oznacza „ta sama” i odnosi się do autorki.

Używa się ich wtedy, gdy w kolejnych przypisach pojawia się ten sam autor, ale niekoniecznie to samo dzieło.

Przykład:

1. P. Kowalski, Socjologia codzienności, Warszawa 2018, s. 12.
2. Idem, Metody badań jakościowych, Kraków 2021, s. 33.

To skróty bardziej zaawansowane i nie zawsze wymagane, ale warto wiedzieć, co oznaczają.

Passim

Skrót passim oznacza „tu i ówdzie”, „w różnych miejscach”. Stosuje się go wtedy, gdy dane zagadnienie pojawia się w wielu fragmentach tej samej publikacji i nie chcesz wskazywać jednej konkretnej strony.

Przykład:

A. Kowalski, Metody badań społecznych, Warszawa 2020, passim.

To skrót raczej rzadziej używany w pracach licencjackich czy magisterskich, ale można go spotkać w bardziej akademickich tekstach. Dobrze więc wiedzieć, co oznacza.

Skróty techniczne, które też warto znać

Oprócz bardziej „naukowych” skrótów istnieją też skróty techniczne, które pojawiają się niemal w każdej pracy:

• s. – strona
• ss. – strony
• t. – tom
• cz. – część
• nr – numer
• wyd. – wydanie
• red. – redakcja
• pod red. – pod redakcją
• tłum. – tłumaczenie / tłumaczył

Choć wydają się banalne, to właśnie one budują poprawny i spójny zapis przypisów oraz bibliografii.